آموزش

مراحل تولید کتاب

کتابی که شما از کتاب‌فروشی می‌خرید یا از کتابخانه به امانت می‌گیرید اگرچه به نام یک نفر به عنوان نویسنده یا مترجم ثبت شده اما در واقع حاصل همکاری تیمی است که شاید اسم تک تکشان در شناسنامه اثر قید بشود و شاید نشود، اما در هر حال کار یک نفر نیست. به بیان دیگر کتابی که شما مشاهده می‎کنید چندین مرحله را پشت سر گذاشته است:

  1. نوشتن کتاب
  2. ویرایش کتاب
  3. صفحه‌آرایی
  4. طراحی جلد
  5. اخذ مجوزها
  6. چاپ

بعضی از این مراحل بر عهده نویسنده و بعضی دیگر بر عهده ناشر است. اکنون هر کدام را به نوبت تشریح می‌نماییم.

مرحله اول: نوشتن کتاب؛

یک نفر که می‌تواند نویسنده باشد، می‌تواند مترجم باشد، تصویرگر باشد، پژوهشگر باشد یا صرفا گردآورنده باشد متنی را به عنوان کتاب تولید می‌کند اما این متن خام هنوز فاصله زیادی تا کتاب شدن دارد. متنی که نویسنده نوشته است ممکن است دستنویس کاغذی باشد و ممکن است تایپ شده باشد! اگر خود نویسنده تایپ کردن بلد باشد که شخصا آن را تایپ می‌کند وگرنه به یک تایپیست واگذار می‌کند. به خصوص در مورد کتاب‌هایی که فرمول‌های ریاضی دارند بیشتر اتفاق می‌افتد که نویسنده شخصا نتواند آن را تایپ کند یا کتاب‌هایی که جدول و نمودار یا شعر دارند. در هر صورت این قسمت کار یعنی تایپ یا پیدا کردن تایپیست بر عهده خود نویسنده است اما می‌تواند آن را به تایپیست انتشارات واگذار نماید.

مرحله دوم: ویرایش کتاب؛

کتابی که نویسنده تایپ کرده است امکان ندارد غلط املایی نداشته باشد. تازه غلط املایی یا اشتباه در فاصله و نیم‌فاصله‌ها یا علائم نگارشی کمترین ایرادی است که یک متن تایپ شده ممکن است داشته باشد. ممکن است جمله‌هایی در کتاب اشکال انشایی داشته باشند مثلا جمله فعل نداشته باشد یا قسمتی از جمله اضافه باشد. ممکن است قسمتی از کتاب در جای دیگری عینا تکرار شده باشد. بدتر از همه این‌ها در مورد کتاب‌های آموزشی و علمی فرض کنید در قسمتی از کتاب یک مطلب اشتباه گفته باشد، یک محاسبه ریاضی اشتباه انجام شده باشد یا حتی اشتباه تایپ شده باشد! این اشتباه نگارشی باعث اشتباه خواننده و ریختن آبروی نویسنده می‌شود. اینجاست که شخصی به نام ویراستار ظاهر می‌شود و کار را انجام می‌دهد. قانونا مرحله ویرایش هم بر عهده نویسنده است اما تجربه نشان داده خود نویسنده معمولا ویراستار خوبی نیست، چرا که متن را نه از روی آنچه مقابل چشمش قرار دارد بلکه از روی حافظه‌اش می‌خواند و در نتیجه متوجه بسیاری از غلط‌های املایی و انشایی و محتوایی نمی‌شود. استفاده از نرم‌افزارهای ویرایشی نیز اگرچه به کشف غلط‌های املایی و علائم نگارشی کمک می‌کند اما اشتباهات انشایی و محتوایی را پیدا نمی‌کنند. در نتیجه لازم است که یک نفر دیگر متن را از نظر ویرایشی بررسی کند. ممکن است یک نفر حاضر باشد دوستانه این کار را برای نویسنده انجام بدهد اما در مورد کتاب‌های علمی و آموزشی لازم است حتما یک متخصص این کار را انجام بدهد و حتما برای این کار پول خوبی دریافت خواهد نمود. ویراستاری به قدری مهم است که در تعاریف وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ویراستار در کنار مترجم و مؤلف به عنوان مشاغل اهل قلم به رسمیت شناخته شده و از مزایای قانونی مشابه آنان بهره می‌برد. اگر نویسنده شخصا ویراستار مناسبی نشناسد می‌تواند این کار را نیز به انتشارات واگذار نماید.

مرحله سوم: صفحه آرایی؛

این مرحله نخستین مرحله‌ای است که بر عهده مؤسسه انتشاراتی قرار دارد. این که ابعاد کتاب (قطع کتاب) چند سانتی‌متر در چند سانتی‌متر باشد؟ متن با کنار کاغذ چقدر فاصله داشته باشد؟ از چه فونتی با چه اندازه‌ای استفاده شود؟ شماره صفحه در بالا باشد یا پایین؟ سایز عنوان فصل‌ها و بخش‌ها چه اندازه‌ای باشند؟ صفحات پیش از شروع متنی اصلی چه چیدمانی داشته باشند؟ صفحات کتاب رنگ و طرح پس زمینه داشته باشند یا نه؟ عکس‌ها و نمودارها کجای متن و با چه کیفیتی باشند؟ و هر مورد دیگری که به شکل ظاهری صفحات کتاب ربط داشته باشد در حوزه کار صفحه‌آرایی قرار می‌گیرد. صفحه‌آرایی یک امر فنی است که عموما تابع سیاست مؤسسه انتشاراتی است و نویسنده حداکثر می‌تواند نظر پیشنهادی بدهد. شکل و ظاهر یک کتاب تأثیر بسیاری بر روی نظر مخاطب دارد تا حدی که بسیاری از مردم با دیدن یک کتابی که صفحه‌آرایی خوبی ندارد از خریدن آن منصرف می‌شوند حتی اگر متن کتاب بسیار قوی و خوب باشد.

مرحله چهارم: طراحی جلد؛

اولین چیزی که مخاطب کتاب می‌بیند طرح جلد کتاب است. طرح جلد می‌تواند مانند یک قلاب ماهی‌گیری بیننده را به سوی کتاب جذب کند و او را ترغیب کند که کتاب را باز کرده، ورق بزند و مطالبش را بخواند و برای خریدن یا امانت گرفتن آن تصمیم بگیرد و یا برعکس، بیننده را فراری بدهد. طراحی جلد نیز یک امر فنی تخصصی و در حوزه اختیارات مؤسسه انتشاراتی است. طراح جلد می‌تواند طرح پیشنهادی نویسنده را بررسی کند اما وظیفه‌ای ندارد که حتما همان طرح را اجرا کند. بعضی از انتشاراتی‌ها اصرار دارند که طرح جلد‌هایشان از یک الگوی ثابت پیروی کنند که مانند مهر یا اثر انگشت آن انتشارات عمل می‌کند تا جایی که هر کسی جلد کتاب را ببیند بلافاصله بفهمد که این کتاب متعلق به فلان انتشارات است. اما بیشتر انتشاراتی‌ها چنین سیاستی ندارند و منطعف عمل می‌کنند. حتی کیفیت طرح جلد بسته به هزینه‌ای که خود نویسنده یا ناشر حاضر به پرداخت آن است تغییر می‌کند.

مرحله پنجم: گرفتن مجوزها؛

این قسمت قانونا بر عهده انتشارات است. سابق بر این افراد می‌توانستند به عنوان ناشر-مؤلف شخصا اقدام به دریافت مجوزها نمایند اما مدتی است این قانون لغو شده و تنها مؤسساتی که مجوز انتشارات دارند می‌توانند مراحل اداری گرفتن مجوز را انجام بدهند. البته امروزه تمام مراحل به صورت اینترنتی و بدون نیاز به مراجعه حضوری انجام می‌شود. یک کتاب برای این که روی ویترین کتاب‎‌فروشی‌ها برود به شابک، فیپا و مجوز انتشار نیاز دارد. این مراحل در قسمت جداگانه‌ای توضیح داده خواهد شد.

مرحله ششم: چاپ کتاب؛

این کار نیز بر عهده انتشارات است اما هر مؤسسه انتشاراتی برای خودش چاپخانه ندارد و فایل کتاب را برای چاپخانه ارسال می‌نماید و کتاب چاپ شده و آماده را از چاپخانه تحویل می‌گیرد.

نکته:

نکته‌ای که در مورد چاپ معمولا مورد سوال است تعداد نسخه‌هایی است که چاپ می‌شوند. تعداد نسخه‌هایی که از یک کتاب چاپ می‌شود باید حتما در متن مجوز مشخص بشود. به طور معمول برای کتاب‌ها مجوز چاپ هزار نسخه صادر می‌شود اما به این معنی نیست که حتما باید همه هزار جلد کتاب چاپ بشوند. تعداد نسخه‌هایی که چاپ می‌شوند بستگی به نظر نویسنده و ناشر دارد. حداقل نسخه‌های لازم برای چاپ کتاب 15 جلد است که با هدف هدیه دادن به مؤلف و واسپاری به مراکز خاص دولتی انجام می‌شود. اما تعداد نسخه‌های بیشتر بستگی به کشش بازار فروش کتاب دارد. اگر نویسنده و ناشر قصد فروش کتاب در بازار را نداشته باشند کلا چاپ نمی‌کنند اما اگر قصد فروش داشته باشند مثلا ابتدا صد نسخه چاپ می‌کنند اگر به فروش رسید آن وقت صد نسخه دیگر چاپ می‌کنند و هر جای مسیر که احساس کردند کتاب مشتری دیگری ندارد فرایند چاپ را متوقف می‌کنند. اگر تمام هزار نسخه به فروش رسید آن وقت می‌توانند برای چاپ دوم اقدام کنند و البته تمام این مراحل را باید دو مرتبه طی نمایند.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.